Devlette yöneylem uygulamaları
Nis 23rd, 2008 by Haluk Akın
Ülke politikalarının belirlenmesinde yöneylem uygulamalarının büyük katkı potansiyeli vardır. Genel tecrübem iyi çalışmakta olan küçük&orta büyüklükte sistemlerde yöneylem uygulamalarıyla %10-30 arası iyileşme sağlanabildiğidir. Büyük sistemlerde bu iyileşme daha da büyük olmaktadır.
Örneğin KDV’yi arttırıp vergi gelirlerini doğrudan arttırmaya çalışmak mı daha kârlıdır yoksa KDV’yi düşürüp vergileri dolaylı yoldan arttırmaya çalışmak mı daha doğrudur?
Bu problem devlet çapında çok önemli bir optimizasyon problemidir.
Bu noktada vergi oranındaki düşüşe paralel olarak toplanan vergilerin ne kadar artacağını bilmek gerekmektedir. İyi bir devlet yöneticisinden beklenen bu ikisi arasındaki ilişkiyi kurabilmektir.
Örnek olarak Şekil 1’de vergi oranlarına göre oluşabilecek satış rakamları gösterilmiştir. Bu sanal örnekte vergiler %18’den ilk düşmeye başladığında ciddi bir artış görülmektedir ama düşüş arttıkça satışlardaki artış hızı (ivme) azalmaktadır.
Şekil 1. Vergi oranlarıyla ülkedeki genel satışlar arasındaki ilişki
Şekil 2’deyse bu durumda oluşan vergi gelirleri görülmektedir. Bu sanal örnekte %12 ve %13 KDV seviyelerinde devletin gelirleri 390.000 YTL seviyesine ulaşır. Oysa eğer vergiler %18′de bırakılsa şekil 1′de görüleceği gibi vergi geliri 180.000 YTL’de kalacaktı.
Şekil 2. Vergi oranlarıyla vergi geliri arasındaki ilişki
Problemin içine başka değişkenler de ekleyebilirdik:
• Satışların artışıyla beraber ekonominin pozitif etkilenme durumu.
• Düşük vergilerin etkisiyle vatandaşlardaki moral yükselmesi.
• Düşük vergiler nedeniyle yurtdışından yatırımcıların Türkiye’yi yatırım için değerlendirmesi.
Eğer bu 3 değişkeni de probleme ekleseydik o zaman problemi basit bir analizle çözmemiz mümkün olmayacaktı. Problem artık 4 değişkenli olacaktı ve bir yöneylem uzmanının yardımına ihtiyaç duyacaktık.
Her ne kadar vergi alanında olmasa da benzer bir örnek geçtiğimiz hafta Kanada’da uygulamaya konuldu.
Kanada hükümet’i düşen domuz ürünü fiyatlarının önüne geçmek için çiftçilere öldürdükleri domuz başına $225 vereceğini açıkladı. Bu proje için 50 milyon dolar ayrılmış durumda. Proje bittiğinde ülkedeki domuzların %10′unun öldürülmüş olması bekleniyor. Bu sayede domuz ürünlerinin fiyatlarının tekrar yükselmesi ve sektördeki dengenin geri gelmesi hedefleniyor. Bu çalışmanın hassas bir yöneylem çalışmasının ürünü olduğu çok açık. Proje işe yararsa sanırım Kanada’da yöneylem uygulamalarının sayısının artması beklenebilir.